Lichen sclerosus

Wat is lichen sclerosus?

Lichen sclerosus (LS) is een chronische ontstekingsaandoening van de huid, gekenmerkt door dunne, glanzend-witte, soms porseleinachtige plekken. De aandoening treft vooral de vulva en anus bij vrouwen en de voorhuid en eikel bij mannen, maar kan ook extragenitaal voorkomen (bijv. romp, schouders). LS is niet besmettelijk en geen soa. Zonder behandeling kan de huid kwetsbaar worden, scheuren en littekens vormen. Vroege diagnose en therapietrouw beperken klachten en lange-termijnschade.

Wie krijgt lichen sclerosus?

• Vrouwen: pieken vóór puberteit en na de menopauze, maar elke leeftijd is mogelijk.
• Mannen: vooral onbesneden mannen; vaak op voorhuid/eikel (ook wel balanitis xerotica obliterans).
• Kinderen: kan voorkomen bij meisjes/ jongens; tijdige herkenning voorkomt littekens.
• Familiale/auto-immuun component: komt vaker voor samen met andere auto-immuunaandoeningen (bijv. schildklierziekte).

Symptomen en tekenen

Cardinale klachten

• Erge jeuk (vooral ’s nachts) en branderig gevoel
• Pijn bij wrijven, sporten of vrijen
• Kloofjes/scheurtjes, soms kleine bloedinkjes
• Strakke, dunne, glanzend-witte huid (porseleinwit)
• Kringen, papels of plaques die kunnen samenvloeien

Specifiek bij vrouwen (vulva/perineum)

• Witte, dunne huid rond clitoris, kleine schaamlippen, vestibulum en perianaal (typisch “8-vorm” of “figuur-8” verdeling)
• Vermindering/verdwijnen kleine schaamlippen, verkleving van weefsel (adhesies)
• Pijn bij gemeenschap (dyspareunie), scheurtjes na toilet/sex

Specifiek bij mannen (penis/voorhuid)

• Witte, strakke, slecht meerekende voorhuid (phimosis)
• Jeuk, branderigheid, pijn bij erectie/sex
• Urethrale klachten (soms vernauwing bij langdurige ziekte)

Extragenitale LS

• Kleine, ivoorwitte, glanzende papels/plaques op romp, nek, schouders of binnenzijde armen
• Meestal weinig klachten, soms jeuk/strak gevoel

Let op “waarschuwingssignalen” bij LS: persisterende pijnlijke plek, verdikking, erosie of wondje dat niet geneest → direct dermatologische evaluatie (zie ook huidkanker-symptomen).

Oorzaken en mechanismen

De exacte oorzaak is onbekend. Factoren die bijdragen:

• Auto-immuun: associaties met schildklier-, vitiligo- of pernicieuze anemie.
• Hormonale invloeden: vaker bij hypo-oestrogene fasen (postmenopauzaal).
• Genetische aanleg.
• Microtrauma/occlusie (irritatie, wrijving, urine-/fecescontact, strakke kleding, zeep).

Pathologisch wordt atrofie van de epidermis, hyalinisatie van de collageenband en bandvormige lymfocytinfiltraten gezien.

Diagnose

• Klinisch onderzoek door dermatoloog of vulvaspecialist/uroloog.
• Dermatoscopie ter ondersteuning.
• Biopt bij twijfel, onvoldoende respons, atypische letsels of verdenking dysplasie/kanker.

Differentiële diagnose: lichen planus, vitiligo, chronische candidiasis, psoriasis, contactdermatitis, vulvodynie, kraurose, kraurosis penis, premaligne laesies.

Complicaties zonder behandeling

• Littekens en blijvende anatomische veranderingen (verklevingen, phimosis)
• Pijn bij gemeenschap, penetratieproblemen
• Urineren/defecatie: scheurtjes, branderigheid
• Verhoogd risico op plaveiselcelcarcinoom (PCC) in aangedane vulva/pene-huid (klein maar reëel risico; levenslange follow-up aanbevolen)

Behandeling: wat werkt echt?

Doel: klachtencontrole, behoud/weefselbescherming, voorkómen van littekens en minimaliseren van kankerrisico. Behandeling is langdurig (onderhoud). Therapie-trouw is cruciaal.

1) Superpotente corticosteroïden (eerste keuze)

• Clobetasolpropionaat 0,05% zalf/crème volgens opbouwschema (bijv. dagelijks 4–6 weken, dan afbouwen naar onderhoud 1–2× per week; schema op maat van arts)
• Snelle jeuk- en pijnreductie, remt ontsteking, beperkt littekenvorming

2) Onderhoud & huidbarrière

• Dagelijks vettende emolliënt (parfumvrij) om wrijving/uitdroging te voorkomen
• Vermijd irriterende producten: zeep, parfum, schuurbad, intieme sprays
• Na toilet: voorzichtig deppen, eventueel barrièrefilm/zalf op advies

3) Calcineurineremmers

• Tacrolimus 0,03–0,1% of pimecrolimus bij intolerantie of als steroïd-sparend onderhoud

4) Specifiek bij mannen

• Topische therapie zoals boven
• Circumcisie bij recidieven, phimosis of onvoldoende respons
• Urethrale betrokkenheid → urologische evaluatie

5) Seksuele functie & pijn

• Voldoende glijmiddel, vermijden van wrijving tijdens actieve ontsteking
• Na stabilisatie: geleidelijke weefselmobilisatie; bij verklevingen soms chirurgische release

6) Andere/aanvullende opties (selectie)

• Intralesionale corticosteroïdinjecties bij resistente plaques
• Fototherapie (extragenitale LS)
• Chirurgie voor correctie van ernstige verklevingen/vernauwingen (door specialist)

Zelfmedicatie met “natuurlijke” crèmes of agressieve middelen kan schade verergeren. Volg een medisch behandelplan en controleer regelmatig.

Leefstijl, verzorging & praktische tips

• Kies parfumvrije, milde wasproducten of was met lauw water
• Vermijd strakke, schurende kleding; draag ademend katoen
• Gebruik ruim glijmiddel bij seks; pauzeer bij pijn/scheurtjes
• Na plassen: zacht deppen i.p.v. wrijven
• Houd nagels kort (krabschade voorkomen)
• Regelmatige controle, ook bij klachtenvrije fase

Follow-up en zelfcontrole

• Initiële controles na start therapie (bijv. 6–12 weken), daarna 2× per jaar of op indicatie
• Let op nieuwe verdikkingen, erosies, pijnlijke plekken die niet genezen → spoedig laten nakijken
• Blijf onderhoudsbehandeling gebruiken zoals voorgeschreven, ook bij weinig klachten

LS bij kinderen en zwangerschap

Kinderen

• Vaak jeuk, pijn, moeite met toiletgang, soms bloedveegjes in ondergoed door scheurtjes
• Behandeling en follow-up zijn belangrijk om littekens te vermijden

Zwangerschap

• Topische therapie gaat meestal door; schema in overleg met arts
• LS is geen reden om niet zwanger te worden; wel goede begeleiding

Veelgestelde vragen (FAQ)

Gerelateerde onderwerpen

• Jeuk
• Littekens
• Huiduitslag
• Pigmentvlekken