Actinische keratose (zonlichtwratjes)

Actinische keratose, in de volksmond ook wel zonlichtwratjes genoemd, is een veel voorkomende huidafwijking die ontstaat door jarenlange blootstelling aan de zon. Het uit zich als ruwe, schilferende plekjes op zonblootgestelde huid, zoals het gezicht, de handrug, de schedel bij kaalheid of de onderarmen. De aandoening zelf is goedaardig, maar wordt beschouwd als een voorstadium van huidkanker: een klein deel van de plekjes kan zich op termijn ontwikkelen tot een plaveiselcelcarcinoom. Daarom is het belangrijk om actinische keratose te laten beoordelen en behandelen door een dermatoloog, ook al is dat op zich geen reden tot paniek.

Symptomen en herkenning

Actinische keratose begint meestal als een klein, ruw plekje dat je eerder voelt dan ziet: de huid ter hoogte van het plekje voelt aan als fijn schuurpapier. Het plekje kan de kleur van de huid zelf hebben, maar ook rozig, rood of lichtbruin zijn, en varieert in grootte van enkele millimeters tot enkele centimeters. Vaak zijn er meerdere plekjes tegelijk aanwezig, verspreid over de zonblootgestelde huid.

• Ruwe, schilferende of korstige plekjes die aanvoelen als schuurpapier
• Kleur van huidkleurig tot roze, rood of bruinachtig
• Voorkeurslocaties: gezicht, oren, schedelhuid (bij kaalheid), handrug, onderarmen en onderlip
• Soms lichte jeuk, gevoeligheid of een branderig gevoel
• Plekjes die groeien, dikker worden, gaan bloeden of niet genezen verdienen extra aandacht

Oorzaken en risicofactoren

Actinische keratose ontstaat door cumulatieve schade van ultraviolette (UV) straling aan de opperhuid, opgebouwd over vele jaren zonblootstelling. Hoe meer jaren van (onbeschermde) zon of zonnebankgebruik, hoe groter de kans op deze plekjes. De aandoening komt daarom vooral voor bij mensen op leeftijd en bij wie veel buiten heeft gewerkt of gerecreëerd.

• Jarenlange, cumulatieve blootstelling aan zonlicht (UV-straling)
• Lichte huidtype: mensen met een lichte huid, blond of rood haar en lichte ogen lopen meer risico
• Gebruik van zonnebanken
• Hogere leeftijd, hoewel de plekjes ook vroeger kunnen ontstaan bij intensieve zonblootstelling
• Verminderde afweer, bijvoorbeeld door medicatie na een orgaantransplantatie

Behandeling: wat doet de dermatoloog

De dermatoloog kiest de behandeling op basis van het aantal plekjes, de dikte en de locatie ervan. Bij een enkel of een beperkt aantal duidelijk afgelijnde plekjes is bevriezing met vloeibare stikstof (cryotherapie) vaak de snelste en meest gebruikte aanpak. Wanneer de zonschade verspreid is over een groter huidgebied, het zogenaamde 'cancerisatieveld', wordt vaak gekozen voor een behandeling die de hele zone aanpakt in plaats van enkel de zichtbare plekjes.

• Cryotherapie: bevriezing met vloeibare stikstof, geschikt voor een beperkt aantal duidelijke plekjes
• Curettage: wegschrapen van dikkere of hardnekkige plekjes, eventueel gevolgd door verder onderzoek van het weefsel
• Crèmebehandeling (bijvoorbeeld met 5-fluorouracil of imiquimod): geschikt voor een groter aangetast gebied
• Fotodynamische therapie (PDT): aanbrengen van een lichtgevoelige gel gevolgd door belichting, effectief bij uitgebreide zonschade
• Bij twijfelachtige of verdachte plekjes kan de dermatoloog een huidbiopsie nemen om huidkanker uit te sluiten

Wanneer naar de dermatoloog?

Een afspraak bij de dermatoloog is aangewezen bij elk nieuw, aanhoudend ruw of schilferend plekje op zonblootgestelde huid, zeker vanaf middelbare leeftijd. Vroegtijdige beoordeling laat toe om actinische keratose te onderscheiden van andere huidafwijkingen en om tijdig in te grijpen voor er zich complicaties voordoen.

• Een nieuw plekje dat niet vanzelf verdwijnt binnen enkele weken tot maanden
• Een plekje dat groter wordt, dikker wordt, gaat bloeden of een korst vormt die telkens terugkomt
• Meerdere ruwe plekjes tegelijk op gezicht, schedel, handen of onderarmen
• Twijfel of een plekje een gewone actinische keratose is of mogelijk iets anders, zoals huidkanker
• Jaarlijkse controle bij wie al eerder actinische keratose of huidkanker heeft gehad